Silivrikapı’da yüzyıllardır iz bırakan bir savaş hatırası Bozdoğan gürzü

İstanbul’un Sarayburnu’ndan başlayarak Edirne yönüne uzanan kara surlarının Theodosius döneminde inşa edilen bölümü üzerinde yer alan Silivrikapı, şehrin batıya açılan önemli geçiş noktalarından biri olarak kullanıldı. İmparator Theodosius döneminde 413 yılında inşa edilen Theodosius Surları üzerinde, şehrin ihtiyaç duyduğu noktalarda kapılar oluşturuldu.

Silivrikapı da adını, İstanbul’un batısında yer alan Selymbria’ya, bugünkü adıyla Silivri’ye doğru uzanan güzergah üzerindeki konumundan aldı. Kapının Bizans dönemindeki adı ise Pege Kapısı’ydı. Bu adın, kapının yakınındaki Balıklı Ayazması ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. Geç Bizans döneminde Silivri yönünün önem kazanmasıyla kapı Silivri Kapısı adıyla anılmaya başlandı. Çift sur sistemiyle oluşturulan Theodosius Surları’nın bir parçası olan Silivrikapı, dışarıya bakan daha alçak sur ile şehri çevreleyen daha yüksek iç sur arasındaki savunma düzeninin içinde yer aldı.

Kapı, yalnızca şehre giriş çıkışın sağlandığı bir geçiş noktası değil, aynı zamanda surların savunma sisteminin önemli parçalarından biri oldu. Silivrikapı’nın Bizans dönemindeki önemi, İstanbul’un siyasi tarihinde yaşanan önemli bir olayla da ortaya çıktı. 1204’te Latinlerin İstanbul’u işgal etmesiyle başlayan Latin hakimiyeti 1261’de sona ererken, Bizans kuvvetlerinin başındaki Aleksios Strategopulos’un şehre Silivrikapı’dan girdiği aktarılıyor. Böylece kapı, İstanbul’un dış dünyayla bağlantısını sağlayan geçiş noktalarından biri olmasının yanı sıra şehrin yeniden Bizans hakimiyetine geçtiği dönüm noktalarından birine de tanıklık etti.

İstanbul’un fethinden sonra Silivrikapı, Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam etti. Surlar üzerindeki kapılar bu dönemde hem şehrin güvenliğinin sağlanması hem de giriş çıkışların denetlenmesi açısından önem taşıdı. Kapılardan geçen insanlar ve ticari mallar kontrol edilirken, kapıların açık ve kapalı olduğu saatler de şehrin günlük yaşamını belirleyen unsurlardan biri oldu. Silivrikapı’nın bulunduğu güzergah, Rumeli’den İstanbul’a gelen ürünlerin şehre ulaştırılması bakımından da önem taşıdı. Böylece kapı, askeri işlevinin yanı sıra ticari hareketliliğin yaşandığı noktalardan biri haline geldi.

Osmanlı döneminde Silivrikapı’yı farklı kılan ayrıntılardan biri ise sur üzerine asılan Bozdoğan gürzü oldu. Yakın dövüşte kullanılan gürzler, Osmanlı’da askerlerin başarılarını simgeleyen savaş araçları arasında yer aldı. Başarılı askerlerin gürzlerinin şehir kapılarına asılmasıyla hem sahibinin başarısının tanınması hem de hatırasının yaşatılması amaçlandı. Silivrikapı’daki gürz de eski saray baltacılarından Pehlivan İdris Ağa’nın adıyla anıldı. Gürzün altında yer alan kitabede, Pehlivan İdris Ağa’nın gürzü olduğuna ve gürze bakıp Fatiha okuyanların imanla gitmesine ilişkin ifade bulunuyor. Böylece savaşta kullanılan bir araç, sahibinin hatırasını yaşatan bir sembole dönüştü.

1509’da meydana gelen ve “Küçük Kıyamet” olarak anılan depremde zarar gören kapı, Sultan II. Bayezid döneminde onarıldı. Kapının yakınındaki Hadım İbrahim Paşa Camisi de Osmanlı döneminin bölgedeki izlerinden biri oldu. 1551’de yaptırılan cami, Mimar Sinan’ın eserleri arasında yer alırken 1894 depreminde zarar gördü. Silivrikapı çevresinde 1980’li yıllarda ortaya çıkarılan Bizans dönemine ait hipoje ise bölgenin surlardan daha eski dönemlere uzanan tarihine ilişkin başka bir iz ortaya koydu.

5. yüzyılın başlarına tarihlenen yapının dört duvarında mermer kabartmalar bulunduğu ve bu eserlerin İstanbul Arkeoloji Müzeleri`nde korunduğu aktarılıyor. Yüzyıllar boyunca savaşlara, depremlere, onarımlara ve değişen şehir hayatına tanıklık eden Silivrikapı, bugün İstanbul’un yoğun kent yaşamı içinde tarihi kimliğini koruyor. Kapının Osmanlı döneminden kalan Bozdoğan gürzünün orijinali ise düşme ve çalınma tehlikesi nedeniyle Askeri Müze’ye kaldırıldı. Silivrikapı’da bugün görülen gürz, orijinalinin yerine yerleştirilen gerçeğe yakın bir kopya. Böylece bir zamanlar savaşta kullanılan gürz, bugün Silivrikapı’nın taşları arasında Osmanlı döneminden kalan bir geleneğin ve bir askerin hatırasının izini taşıyor.